«كَتَبَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَه إلَي‌ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا سَيِّدِي‌! أَخْبِرْنِي‌ بِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالآخِرَه!
فَكَتَبَ عليه‌السلام: بِسْمِ اللَهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. أَمَّا بَعْدُ، فَإنَّ مَنْ طَلَبَ رِضَا اللهِ بِسَخَطِ النَّاسِ كَفَاهُ اللَهُ أُمُورَ النَّاسِ؛ وَمَنْ طَلَبَ رِضَا النَّاسِ بِسَخَطِ اللَهِ وَكَلَهُ اللَهُ إلَي‌ النَّاسِ؛ وَالسَّلَامُ».(1)
امام صادق‌ عليه‌ السّلام‌ می فرماید: «مردي‌ از اهل‌ كوفه‌، نامه‌اي‌ به‌ محضر حضرت‌ حسين‌ بن‌ عليّ (عليه‌ السّلام‌) نوشت‌ بدين‌ مضمون‌: اي‌ سيّد من‌ و آقاي‌ من‌! مرا خبر ده‌ كه‌ خير دنيا و آخرت‌ در چيست‌؟
حضرت‌ برای او چنين‌ نوشتند: بسم‌ الله‌ الرّحمن‌ الرّحيم‌. كسی كه‌ رضای خدا را طلب‌ كند، گرچه‌ همراه‌ با ناراحتی و غضب‌ مردم‌ باشد، خداوند او را از امور مردم‌ كفايت‌ مي‌كند(خدا او را بس است). و كسي كه‌ رضا و پسند مردم‌ را طلب‌ كند، اگرچه به‌ غضب‌ و سَخط‌ خداوند منتهی شود، خداوند امور او را به‌ مردم‌ واگذار می کند.»
______________________
پی نوشت:
1. الامالی، شیخ صدوق، ص200؛ بحارالانوار، مجلسی، ج68 ص208.

منبع: لمعات الحسین، علامه سيد محمد حسين حسينی طهرانی

امام حسین (علیه السلام) فرمودند:

اِعمَل عَمَلَ رَجُلٍ یَعلَمُ اَنَّهُ مَأخوذٌ بِالإجرامِ، مَجزِیٌ بِالإحسانِ؛
همچون کسی عمل کن که می داند به خاطر گناهانش مؤاخذه می شود و به خاطر نیکوکاری، پاداش می یابد.
بحارالانوار، ج44، ص127

شرح حدیث:

آنچه انسان را به انجام کار نیک وامی دارد، امید به پاداش است.

آنچه آدمی را از ارتکاب به عمل خلاف و مجرمانه باز می دارد، ترس از عقوبت است.

کسی که به پاداش امید دارد و از کیفر و عقاب بیمناک است، انگیزه ای درونی پیدا می کند که نیکوکار باشد و از بدیها پرهیز نماید.

خداوند، اساس عالم را بر این قرار داده که هر کس، نتیجه ی کار نیک و بد خویش را چه در دنیا و چه در آخرت ببیند. این مقتضای حکمت و عدالت الهی است و بارها در آیات قرآن بر آن تأکید شده و گرفتاریهای بشر را هم پیامد عملکرد سوء آنان دانسته است و آخرت را هم بازتاب دنیا معرفی کرده و بهشت برین یا دوزخ سوزان را پاداش و کیفر صالحات و سیّئات مردم برشمرده است.

داشتن این باور و عقیده، هم انگیزه آفرین است برای کارهای نیک، هم عامل بازدارنده است از مفاسد و رذایل.

چون بد کردی مباش ایمن ز آفات  که واجب شد طبیعت را مکافات

سپهر آیینه ی عدل است، شاید  که هر چه از تو بیند، وانماید(نظامی گنجوی)

پس نتیجه ی نیک و بدمان به خودمان برمی گردد. اگر اهل عمل صالح باشیم، گلی بر سر خود زده ایم و اگر بدکار و مردم آزار باشیم، ریشه ی خود را زده ایم.

این همان حکمتی است که سعدی هم به آن اشاره کرده است:

از مکافات عمل غافل مشو           گندم از گندم بروید، جو ز جو

و کیست که بدی بکارد و خوبی برداشت کند!

منبع: حکمت های حسینی (ترجمه و توضیح چهل حدیث از امام حسین علیه السلام)، جواد محدثی

قلب اولیاء خدا تجلیگاه آیات قرآن و همه شئون حیات  ایشان  آیینه تمام نمای آیات الهی است. امام حسین علیه السلام, آن حجت آسمانی و قرآن ناطق, هر لحظه از حیات با برکتش تصویری از آیات قرآن بود. حسین ابن علی چنان زیست که اگر تاریخ زندگیش را چون صفحاتی گرد هم آریم چیزی جز قرآن کریم فرا هم نیاید. در نوشتار پیش رو آیه ای از قرآن را در آیینه حیات او به نظاره می نشینیم:

قرآن می فرماید:

 «... وَالكاظِمِينَ الغَيْظَ وَالعافِينَ عَنِ النّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ المُحْسِنِينَ ...». «آل عمران/134»

 [بهشت از براى اهل تقوا آماده شده است‏] آنان‏كه خشم و غضب خود را فرو مى‏برند و از خطا و لغزش مردم درمى‏گذرند و خداوند، نيكوكاران را دوست دارد.

يكى از دستورالعمل‏هاى والاى اخلاقى، براى حفظ روابط اجتماعى، در اين آيه كريمه بيان شده است. اگر مردم در روابط ميان خود، به اين روش‏هاى‏ والاى انسانى پايبند مى ‏شدند، بسيارى از كشمكش‏هاى فضاحت ‏بار

 «... وَ إِنْ جاهَداكَ لِتُشْرِكَ بِى ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما ...». «عنکبوت/8»

 و اگر آنان(پدر و مادر) بكوشند تا چيزى را كه بدان علم ندارى، با من شريك گردانى، از ايشان اطاعت مكن ....

ابن ‏شهر آشوب نقل مى‏ كند كه

امام حسين عليه السلام بر عبداللَّه، فرزند عمروعاص گذشت. عبداللَّه گفت: هر كس دوست دارد انسانى را كه محبوب‏ترين اهل زمين نزد اهل آسمان است، بنگرد، به اين شخص نگاه كند، هر چند من خود از زمان جنگ صفين تاكنون با او سخن نگفته ‏ام. ابوسعيد خدرى او را به سوى امام حسين عليه السلام آورد.

امام به او فرمود: «آيا مى‏دانى كه من محبوب‏ترين اهل زمين، نزد اهل آسمانم و با وجود اين، با من و پدرم در روز صفين جنگيدى؟ به خدا سوگند! پدرم از من بهتر است [و تو با او جنگيدى‏]». عبداللَّه در مقام عذرخواهى برآمد و گفت: پيامبر به من فرمود: پدرت را اطاعت كن. امام حسين عليه السلام فرمود: «آيا تو گفتار خداوند را نشنيده‏اى كه مى ‏فرمايد: «وَ إِنْ جاهَداكَ لِتُشْرِكَ بِى ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما»؛ اگر پدر و مادر، تلاش كردند كه براى من همتايى قائل شوى كه به آن علم ندارى، از آنان پيروى مكن؟ و آيا نشنيده‏اى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى ‏فرمايد: تنها اطاعت از ديگران، در كار نيك است و نيز مى ‏فرمايد:

روا نيست كه انسان، مخلوق را در چيزى كه عصيان و نافرمانى خالق است، اطاعت كند؟». « مناقب آل ابى‏طالب، ج 4، ص 73»

اكنون بنگريم كه امام حسين عليه السلام فرزند عمرو عاص را- با اين كه از مقام والاى آن حضرت تجليل مى‏كند، ولى به اميرالمؤمنين عليه السلام بدبين بوده، با وى جنگيده و مخالفت كرده است- تخطئه مى‏كند و تجليل او را از خود، غير مستقيم رد مى‏كند و چون او در جدايى خود از اميرالمؤمنين به سخن پيامبر تمسك مى‏كند (كه بايد از پدر اطاعت كرد) امام حسين چنين عذرى را نمى ‏پذيرد و آن را نادرست و غير منطقى قلمداد مى‏كند. آن گاه به قرآن كريم استناد كرده، آيه شريفه را قرائت مى‏فرمايد. بنابراين، در مخالفت و عصيان‏گرى با خدا و اولياى الهى، بايد جانب خدا و اولياى او را گرفت؛ چنان‏كه امام عليه السلام پس از استناد به آيه كريمه، دو حديث نيز از رسول ‏اكرم صلى الله عليه و آله به همين مضمون نقل مى ‏فرمايد.

 «... يا وَيْلَتَنا مالِ هذا الكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلاكَبِيرَةً إِلّا أَحْصاها ...». «کهف/49»

... اى واى بر ما! اين چه نامه‏اى است كه هيچ [كار] كوچك و بزرگى را فرو نگذاشته، جز اين‏كه همه را به حساب آورده است ....

مروان حكم گزارشى از مدينه به معاويه داد كه بزرگان اهل حجاز با امام حسين رفت و آمد دارند و ممكن است او در آينده قيام كند. به دنبال اين

امام حسين عليه السلام همواره در راه امر به معروف و نهى از منكر كوشا بود و امت اسلام و به ويژه پيشوايان دينى را به اين دو فريضه مهم الهى تشويق مى‏فرمود. آن حضرت، در مقام تشويق دانشمندان و پيشوايان مذهب و نشان دادن اهميت آن دو واجب بزرگ، به آيات قرآنى تمسك مى‏فرمود؛ چنان‏كه در يكى از سخنان ارزشمند خود مى‏فرمايد:

هان اى مردم! به آن‏چه خداوند، اولياى خود را بدان موعظه فرموده، از ملامت و سرزنشى كه بر پيشوايان مذهبى يهود كرده است، عبرت بگيريد، آن‏جا كه مى‏فرمايد:

«لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبّانِيُّونَ وَالأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإِثْمَ» «مائده/63»

چرا دانشمندان نصارا و علماى يهود، آنان را از سخنان گناه‏ آلود، نهى نمى ‏كنند؟

و مى ‏فرمايد:

«لُعِن الَّذِينَ كَفَرُوا مِن بَنِى إِسْرائِيلَ عَلى‏ لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذ لِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ* كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ» «مائده 78/79» كافران بنى ‏اسرائيل، بر زبان داود و عيسى بن مريم، لعن و نفرين شدند. اين بدان علت بود كه گناه كردند و تجاوز مى‏كردند. آنان يكديگر را از اعمال زشتى كه انجام مى‏دادند، نهى نمى‏كردند. چه بد كارى انجام مى ‏دادند.

و همانا خداوند، آنان را بدين‏گونه سرزنش فرمود؛ زيرا ستم‏گران را مى ‏ديدند كه پيش رويشان گناه و فساد مى‏ كنند؛ ولى آنان را براى دست‏يابى به ثروت و مقامات آنان يا به علت ترس از آزار ايشان، نهى نمى ‏كردند و حال آن كه خداوند مى‏فرمايد:

«فَلا تَخْشَوُا النّاسَ وَاخْشَوْنِ» «مائده/44»

از مردم نترسيد و تنها از من بترسيد 

و مى ‏فرمايد:

«وَالمُؤْمِنُونَ وَالمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ المُنْكَرِ ...»

(مردان با ايمان و زنان با ايمان، دوست و ياور يكديگرند، امر به معروف و نهى از منكر مى‏كنند).

پس خداوند، به امر به معروف و نهى از منكر آغاز كرده [و نماز و زكات را بعد از آن ذكر كرده است‏] و نخست آن را واجب ساخته است؛ زيرا مى‏داند كه اگر اين فريضه ادا شد و برپا گرديد، همه فرايض، استوار و پابرجا مى‏گردند، سخت باشند يا آسان؛ زيرا امر به معروف و نهى از منكر، دعوت به اسلام است، به اضافه بازگرداندن حقوق ستم‏ديدگان به آنان و مخالفت با ظالم و كوشش براى اين كه غنايم و اموال عمومى، عادلانه تقسيم شود و صدقات از مواضع آنها گرفته شده، در جاى خود مصرف گردد. «تحف‏ العقول، ص 237؛»

مى ‏نگريد كه آن بزرگوار، براى پيش‏برد هدف خود، كه برپايى امر به معروف و نهى از منكر در جامعه بود، به چندين آيه قرآن كريم استناد كرده، براى اين‏كه‏ دانشمندان و رهبران دينى، در مقام اظهار حق و امر به معروف و نهى از منكر، از حاكمان ستم‏ گستر، هراسى در دل احساس نكنند، به آيه «فَلا تَخْشَوُا النّاسَ ...» استناد مى ‏فرمايد.

قلب اولیاء خدا تجلیگاه آیات قرآن و همه شئون حیات  ایشان  آیینه تمام نمای آیات الهی است. امام حسین علیه السلام, آن حجت آسمانی و قرآن ناطق, هر لحظه از حیات با برکتش تصویری از آیات قرآن بود. حسین ابن علی چنان زیست که اگر تاریخ زندگیش را چون صفحاتی گرد هم آریم چیزی جز قرآن کریم فرا هم نیاید. در نوشتار پیش رو آیه ای از قرآن را در آیینه حیات او به نظاره می نشینیم:

آيه نخست، به وضوح دلالت مى‏ كند بر اين كه خداوند براى اين بزرگواران، فضيلت و مزيت قائل است و هر يك از آنان ويژگى‏هايى داشته‏اند كه موجب شده است خداوند بزرگ و حكيم، آنان را از ميان مردم انتخاب كند.

از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه:

محمد بن اشعث بن قيس كندى- لعنه اللَّه- به امام حسين عليه السلام گفت: اى حسين بن فاطمه! چه حرمت و احترامى براى تو از رسول خدا صلى الله عليه و آله است كه براى غير تو نيست؟ حضرت اين آيه را قرائت فرمود: «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى‏ آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ* ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ ...

آن‏گاه فرمود: «و اللَّه كه محمد از آل ابراهيم است و تحقيقاً عترت هدايت كننده، از آل محمد هستند». «تفسير صافى، ج 1، ص 256»

امام حسين عليه السلام در پاسخ اين سؤال محمد بن اشعث كه چه حرمتى براى شما است كه ديگران ندارند، پس از قرائت آيه ياد شده، توضيح مى‏دهد كه محمد از آل ابراهيم‏ است- كه خداوند انتخاب كرده و اختيار فرموده است- و با اين آيه، به اثبات رساند كه ما عترت پيامبر اسلاميم و پيامبر هم از آل ابراهيم است؛ در نتيجه، ما از آل ‏ابراهيم هستيم. اين است آن حرمت و پيوندى كه ائمه طاهرين عليهم السلام با رسول خدا دارند و ويژه آن بزرگواران و فرزندان و بستگان آنان است.

اكنون بنگريم كه خداوند، بزرگِ اين خاندان مكرّم و معظّم را انتخاب كرده است و همه مى ‏دانيم كه خداوند پاك‏ترين و منزّه ‏ترين را بر مى‏ گزيند. پس آل محمد و امامان شيعه، پاك‏ترين افراد و منزّه ‏ترين اشخاص و نخبگان انسانيتند و بدين رو، خداوند حكيم، آنان را انتخاب فرموده است. در نتيجه، اين آيه كريمه، از آياتى است كه دلالت تام بر عصمت خاندان پيامبر و امامان بزرگوار شيعه دارد.

قلب اولیاء خدا تجلیگاه آیات قرآن و همه شئون حیات  ایشان  آیینه تمام نمای آیات الهی است. امام حسین علیه السلام, آن حجت آسمانی و قرآن ناطق, هر لحظه از حیات با برکتش تصویری از آیات قرآن بود. حسین ابن علی چنان زیست که اگر تاریخ زندگیش را چون صفحاتی گرد هم آریم چیزی جز قرآن کریم فرا هم نیاید. در نوشتار پیش رو آیه ای از قرآن را در آیینه حیات او به نظاره می نشینیم:

قرآن کریم می فرماید: 

 «خُذِ العَفْوَ وَأْمُرْ بِالعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الجاهِلِينَ* وَ إمّا يَنْزَغَنَّك مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ*

إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ‏الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ* وَ إِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِى الغَىِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ».

«اعراف/199-2-2»

راه و روش عفو را بگير و به نيکی ‏ها فرا بخوان و از جاهلان دورى كرده، روى بگردان و هر گاه وسوسه‏اى از شيطان به تو رسد،به خدا پناه ببر؛ دانستى كه او شنواى دانا است.كسانى كه تقوا پيشه كرده‏اند، هنگامى كه وسوسه‏هاى شيطان به آنان برسد، به ياد خدا مى‏افتندو در اين هنگام، بينا و روشن‏بين مى‏گردند؛ ولى افراد بى‏تقوا را برادران شيطانى‏شان به سوى ضلالت و گمراهى به پيش مى‏برند و كوتاهى نمى‏ كنند.

اين آيه‏ ها، روش رفتار با مخالفان و نادانان را بيان كرده‏ اند كه بايد ملاك كار انسان در جامعه، عفو باشد و نيز به خوبی ‏ها امر شود و از جاهلان- كه كار را از سر انديشه صحيح انجام نمى ‏دهند- دورى شود؛ اگر انسان دچار وسوسه ‏هاى شيطان شد، به خداوند پناه برد؛ تقوا است كه هنگام هجوم افكار شيطانى به انسان، روشن‏ بينى مى ‏دهد و آدمى مى ‏تواند آبرومندانه، خود را از ماجراهاى خطرناك بيرون بكشد.

اكنون امام حسين عليه السلام را در مواقف مشكل و خطرناكى كه بيش‏تر مردم در آن هنگام، به بيراهه مى ‏روند، مانند هنگامه‏ هاى رويارويى با مخالفان و بدخواهان بنگريم و واكنش آن پيشواى بزرگ انسانى را در برابر

قلب اولیاء خدا تجلیگاه آیات قرآن و همه شئون حیات  ایشان  آیینه تمام نمای آیات الهی است. امام حسین علیه السلام, آن حجت آسمانی و قرآن ناطق, هر لحظه از حیات با برکتش تصویری از آیات قرآن بود. حسین ابن علی چنان زیست که اگر تاریخ زندگیش را چون صفحاتی گرد هم آریم چیزی جز قرآن کریم فرا هم نیاید. در نوشتار پیش رو آیه ای از قرآن را در آیینه حیات او به نظاره می نشینیم:     

 «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ البَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً». «احزاب/33»

خداوند مى‏خواهد پليدى و گناه را از شما اهل‏بيت دور كند و شما را به طور كامل پاك گرداند.

اين آيه كريمه، از آياتى است كه در بيان شأن و جايگاه رفيع خاندان پيغمبر فرود آمده است، بلكه بزرگ‏ترين فضيلت آنان به شمار مى‏ رود؛ زيرا اولًا، آيه با كلمه «إنّما» كه از ادات حصر است، آغاز مى ‏شود؛ يعنى «تنها اراده پروردگار، اين است» و سپس با لفظ «عَنكم»، كه براى خطاب است، خاندان مكرّم پيامبر را معيّن مى‏كند و دنبال آن، از آن بزرگواران با عنوان افتخارآميز (اهل‏بيت) ياد كرده، آنان را مشخص ‏تر مى ‏سازد و با ذكر اين كلمه، حصر ديگرى را افاده مى‏كند كه آن «اذهاب رجس»، منحصر به شما اهل‏بيت است و سرانجام، مطلب را به دو صورت بيان مى‏كند:

الف) «لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرّجْس»، كه لازمه از بين بردن رجس و پليدى، طهارت و پاكيزگى است.

ب) «وَ يُطَهّرَكُم»، كه به طهارت آنان تصريح مى‏كند. افزون بر آن، تعبير دوم را با مفعول مطلق، يعنى «تَطْهِيراً» تأكيد مى‏ كند.

از آن جا كه كسانى كه در زير رداى رسول اللَّه صلى الله عليه و آله گرد آمده بودند، حضرت اميرالمؤمنين و حضرت فاطمه و دو سبط پيامبر، حسن و حسين عليهما السلام بودند، پس آيه به آنان اختصاص دارد و ديگران، مانند همسران پيامبر، از آن بهره‏اى ندارند؛ چنان‏كه روايات نقل شده بسيارى از طريق شيعه و سنى، دلالت دارند كه آيه هنگام جمع شدن همين پنج نفر در زير ردا نازل گرديد. «كافى، ج 1، ص 294»

در روايات فريقين وارد شده است كه بعد از نزول اين آيه، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله تا مدتى  به هنگام فرا رسيدن وقت هر نماز، به درِ خانه حضرت فاطمه آمده، مى‏ فرمود: «سلام بر شما اهل‏بيت، رحمت خدا بر شما، وقت نماز است و بعد تلاوت مى‏كرد: «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ البَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً».

ازاين‏رو، حضرت سيدالشهدا عليه السلام براى بيان قداست مقام و رفعت شأن و منزلت آسمانى خود، به اين آيه كريمه تمسك نموده، بدين ترتيب، خوددارى خود را از بيعت ننگين با يزيد بن معاويه، به آيه شريفه تطهير مستند مى‏سازد.

حاكم مدينه، امام حسين عليه السلام را احضار كرد و از آن حضرت خواست كه با يزيد بيعت كند. حضرت پاسخ مثبت نداد و تعلل كرد. مروان حكم از حاكم مدينه خواست كه در همين جلسه، از آن حضرت بيعت بگيرد. در اين هنگام، امام حسين عليه السلام رو به مروان كرده، فرمود:

ويلك يا مروان! اليك عنّى فانّك رجس و انّا اهل‏بيت الطّهارة الذين انزل اللَّه فيهم على نبيّه صلى الله عليه و آله: «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ البَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً».واى بر تو اى مروان! از من دور شو! زيرا تو پليد و ناپاكى و ما اهل‏بيت طهارت و پاكى هستيم كه خداوند درباره آنان اين آيه را بر پيغمبرش نازل فرمود: خداوند اراده فرموده كه پليدى را از شما خانواده دور سازد و شما را به صورت كامل پاك گرداند.

مروان از شنيدن اين منطق نيرومند و مستند به قرآن كريم، سر به زير افكند و چيزى نگفت. «الفتوح، ج 5، ص 17»

آرى، آن مظهر شهامت، با اين كلام كوبنده و مستند به آيه قرآنى، پايگاه رفيع و بى‏نظير خود را آشكار كرد و يك‏سره، مروان و حاكم مدينه را از پذيرش بيعت، نوميد ساخت و با تعبير «رجس» درباره مروان و ياد كردن از خود و خاندان مقدس خويش، با عنوان اهل‏بيت طهارت و تمسك به آيه تطهير، فضاحت مروان- كه دست نشانده دستگاه جنايت‏كار معاويه و يزيد بود- و نيز رسوايى خودِ يزيد را اثبات كرد و زبان آلوده مروان و هم‏فكرانش را بست.

امام حسين عليه السلام از روز سوم ماه مبارك شعبان، تا هشتم ذى‏حجه، در مكه ماند. در اين مدت، ملاقات‏هايى صورت مى‏ گرفت و گاهى سخنرانى و روشن‏گرى‏ هايى مى ‏فرمود. آن گاه در روز هشتم ذى‏حجه- كه يوم الترويه ناميده مى‏شود- مكه را به قصد عراق و كوفه ترك كرد.

عمروبن سعيد، والى يزيد در مكه، به سبب خواهش عبداللَّه بن جعفر نامه‏ اى به امام حسين نوشت و به او امان داد كه اگر برگردد، هيچ‏گونه جاى نگرانى نيست. او در آن نامه نوشته بود:

به من خبر رسيده كه تو آهنگ حركت به سوى عراق كرده‏اى و از اين‏كه تو ايجاد اختلاف كنى، به خدا پناه مى ‏برم؛ زيرا بر تو از هلاكت بيمناكم و من عبداللَّه بن جعفر و يحيى بن سعيد را به سوى تو فرستادم؛ با آن دو برگرد كه نزد من براى تو امان و احسان و نيكى است و خدا را بر اين موضوع، شاهد مى‏گيرم.

امام حسين عليه السلام گويا از لحن دور از نزاكتِ والى، ناراحت شد و نه تنها بازگشت را نپذيرفت، بلكه در پاسخ او نوشت:

اما بعد؛ فانّه لم يشاقق اللَّه و رسوله من دعا الى اللَّه عزّوجل و عمل صالحاً و قال اننى من المسلمين و قد دعوت الى الامان و البرّ و الصلة فخير الامان امان اللَّه و لن يؤمن اللَّه فى الآخرة من لم يخفه فى الدنيا فنسأل اللَّه مخافة فى الدنيا توجب لنا امانه يوم القيامة فان كنت لزيت بالكتاب صلتى و برّى فجزيت خيراً فى الدنيا و الآخرة. «نفس المهموم، ص 173- 174» پس از حمد و ثنا، هرگز از در دشمنى با خدا و رسول وارد نمى شود كسى كه مردم را به سوى خدا فرا بخواند و عمل صالح و كار نيكو انجام دهد و بگويد: من از مسلمانانم و تو مرا به امان و نيكى و بخشش فراخوانده ‏اى؛ ولى بهترين امان، امان خدا است و هرگز در آخرت امان ندارد كسى كه در دنيا از خداوند نترسد. پس ما از خداوند درخواست ترسى را در دنيا مى‏كنيم كه موجب امان ما در روز قيامت باشد. اكنون اگر تو با اين نامه‏ات قصد احسان به من را داشتى، خداوند در دنيا و آخرت به تو پاداش خير عطا فرمايد.

چنان‏كه از نامه حاكم مكه استفاده مى ‏شود، او امام حسين عليه السلام را فردى اخلال‏ گر و اختلاف‏ افكن معرفى كرده، ايشان را از اين كار برحذر مى‏دارد و امام عليه السلام در پاسخ او براى بيان اين‏كه حركت و مهاجرت وى از سنخ اختلاف‏ افكنى و ايجاد شكاف بين مردم و امت پيامبر نيست، بلكه از مقوله دعوت الى اللَّه و عمل صالح و تسليم در برابر اوامر خدا است، از اين آيه كريمه قرآن اقتباس مى ‏فرمايد:

 «وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صالِحاً وَقالَ إِنَّنِى ‏مِنَ المَسْلِمِينَ». 

چه كسى خوش گفتارتر از آن كسى است كه دعوت به سوى خدا مى‏كند و عمل صالح انجام مى‏دهد و مى‏گويد: من از مسلمانانم.

سخن مبارك امام، مشعر بر آن است كه اى استاندار مكه! دور از نزاكت سخن گفتى و از مرز ادب در محاوره و نامه‏ نگارى، عبور كردى و از منطق صواب، كنار رفتى و حركت و خروج مرا اختلاف افكنى معرفى كردى، در حالى‏ كه من مصداق بارز گفتار خدايم. دعوت من به سوى اللَّه است و من همه جا مردم را به سوى او فرا مى‏ خوانم و جامعه را به او نزديك مى ‏سازم. من داعى الى اللَّه هستم و اساس دعوت من، ذات لايزال او است.

 «... إِنّا لِلَّهِ وَ إِنّا إِلَيْهِ راجِعُونَ». «بقره/156»

ما از آنِ خدا هستيم و به سوى او بازمى‏ گرديم.

امام حسين عليه السلام از قصر بنى ‏مقاتل، كه يكى از منازل بين راه بود، كوچ كرد. شخصى به نام عقبة بن سمعان نقل مى‏كند كه

ساعتى با آن حضرت رفتيم. در اين هنگام، آن حضرت، همان گونه كه بر پشت اسب بود، خواب مختصرى بر ايشان چيره شد و سپس بيدار شده، فرمود: «إِنّا لِلَّهِ وَ إِنّا إِلَيْهِ راجِعُونَ وَ الحَمدُ لِلَّهِ رَبِّ العالَمِين» و دو يا سه بار اين جمله را تكرار كرد. فرزند آن حضرت، على‏ بن ‏الحسین  عليه السلام هم‏چنان‏كه سوار بر اسب بود، رو به پدر كرد و گفت: پدرم! براى چه حمد

آن حضرت، برادر عزيز خود، حضرت ابوالفضل عليه السلام را مأمور كرد كه از آن مردم ناب‏كار (كه نزديك غروب تاسوعا حمله ‏ور شده، مى‏ خواستند كار را در همان ساعت يك‏سره كنند) يك شب مهلت بگيرد تا به عبادت

قلب اولیاء خدا تجلیگاه آیات قرآن و همه شئون حیات  ایشان  آیینه تمام نمای آیات الهی است. امام حسین علیه السلام, آن حجت آسمانی و قرآن ناطق, هر لحظه از حیات با برکتش تصویری از آیات قرآن بود. حسین ابن علی علیه السلام  چنان زیست که اگر تاریخ زندگیش را چون صفحاتی گرد هم آریم چیزی جز قرآن کریم فرا هم نیاید. در نوشتار پیش رو آیه ای از قرآن را در آیینه حیات او به نظاره می نشینیم

 «أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كانُوا مِنْ آياتِنا عَجَباً». «کهف/9»

اى رسول ما! آيا پنداشتى كه قصه اصحاب كهف و رقيم، در برابر اين همه آيات قدرت و عظمت، از آيات عجيب ما بودند؟

اين آيه شريفه، در مقام ذكر اين مطلب است كه قصه اصحاب كهف و جوانانى كه از دست پادشاه كافر ستم‏گر، براى حفظ ايمان و عقيده آسمانى خود فرار كرده، به غارى پناه بردند و 309 سال قمرى (سيصد سال شمسى) در آن غار به خواب رفته، پس از بيدارى گمان مى‏كردند كه يك روز يا ساعاتى از روز را خوابيده‏اند، چيز تازه‏اى و شگفت‏انگيزتر از ديگر آيات الهى در زمين و آسمان نيست، كه همه مظاهر وجود و تصرفات مستمر الهى و جريانات مداوم آفرينش، شگفت‏انگيز است و با ملاحظه قدرت بى‏منتهاى خداى سبحان، هيچ چيزى تعجب ندارد؛ زيرا همه چيز براى او آسان است.

شيخ مفيد رحمه الله نقل مى‏ كند:

زيد بن ارقم گفته است: سر امام حسين عليه السلام را بالاى نى، در شهر مى‏ گردانيدند و من در بالاخانه خود نشسته بودم. هنگامى كه مقابل غرفه من رسيد، شنيدم كه اين آيه را قرائت مى‏كرد: «أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كانُوا مِنْ آياتِنا عَجَباً». من از ديدن اين منظره، به خداى يگانه سوگند، مو بر اندامم راست شد و ندا كردم: واللَّه سر تو اى فرزند رسول‏ اللَّه! عجيب‏تر و شگفت‏ انگيزتر است. «ارشاد، ج 2، ص 117؛»

شگفتى‏ها مربوط به ماجراى تو است، نه اصحاب كهف. تو همه را به تعجب آوردى و هر بيننده‏اى را واله و سرگردان و عقول را سرگشته ساختى، تو

اما از نظر شرافت نسب، در فضيلت اين دو امام بزرگوار همين بس كه جدّ ارجمندشان محمد مصطفى (ص) سرور فرزندان آدم و پدرشان على مرتضى سرور اوصيا و مادرشان فاطمه زهرا پاره تن پيامبر اسلام (ص) بانوى بانوان جهان بود و جدّه بزرگوارشان خديجه دختر خويلد نخستين زنى بود كه در امت اسلامى به دين اسلام درآمد و اول بانويى بود كه اموال و دارايى خود را در راه خدا بخشيد و در راه تبليغ رسالت پيامبر (ص) به يارى وى پرداخت و از رنج و آزار قومش كه به آن حضرت روا مى ‏داشتند كاست؛ و عمويشان جعفر طيّار و عموى پدرشان حمزه شير خدا و شير رسول خدا و سيد الشهدا و جدّ بزرگوارشان ابو طالب بود كه در موارد مختلف به يارى و دفاع از رسول اللّه (ص) پرداخت و در راه دفاع از آن حضرت هر نوع رنج و آزار را به جان خريد، و جدّ پدرشان عبد المطلب، شيبة المحمد و سيد سرزمين بطحا، و جدّ جدّشان هاشم بود كه مهماندار حاجيان خانه خدا و تهيه كننده غذا براى نيازمندان بود و از سروران قريش به شمار مى ‏رفت.

 رسول خدا (ص) فرمود:

خداى تعالى نسل هر يك از پيامبران را از صلب خود آن پيامبران معين فرمود، اما فرزندان مرا از نسل على بن ابى طالب قرار داد. و نسل پيامبر اسلام (ص) تنها به حسن و حسين (ع) و فرزندان آنها منحصر گرديد.

نسائى در خصايص و ابن عبد البرّ در استيعاب به اسناد از ابى سعيد خدرى در حديثى آورده‏ اند كه رسول خدا (ص) فرمود

حسن و حسين دو سرور جوانان بهشت‏ اند.

و در جاى ديگر نسائى به سند خود از انس بن مالك روايت كرده است كه :

يك بار و بلكه بارها اتفاق افتاد كه من به ديدار رسول خدا (ص) نايل آمدم و آن حضرت را مشاهده كردم كه حسن و حسين (ع) را بر سينه و شكم خود نشانيده بود و مى ‏فرمود: اين دو فرزندم دو ريحانه و محبوب من از اين امت‏ اند.

در اسد الغابة از عمر بن ابى سلمه كه خود تحت سرپرستى پيامبر (ص) بوده روايت است كه گفت

آيه تطهير (إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً) به هنگامى نازل شد كه پيامبر ص در خانه ام سلمه به سر مى ‏برد. پس رسول خدا (ص) فاطمه و حسن و حسين را نزد خود خواند و عبايى را بر آنها پوشاند. على (ع) پشت سر او قرار داشت. سپس گفت:بار الها، اينها اهل بيت من هستند. پس پليدى را از آنان دور بدار، و آنان را پاكيزه فرما ام سلمه پرسيد آيا من هم جزء آنان هستم؟ پيامبر (ص) فرمود تو در جايگاه خودت هستى، و تو بر خيرى.

در كتاب نامبرده از زيد بن ارقم نيز روايت شده است كه رسول اللّه (ص) فرمود:

من در ميان شما دو چيز گران‏قدر باقى مى‏ گذارم كه تا زمانى كه به اين دو چنگ زنيد، گمراه نخواهيد شد، يكى از اين دو از ديگرى بزرگ‏تر و باارزش‏تر است، كتاب خدا، آن رشته بركشيده ميان آسمان و زمين و ديگرى عترتم، يعنى خاندانم كه هرگز از يكديگر جدا نمى‏ گردند تا در كنار حوض كوثر بر من وارد شوند، پس بنگريد تا پس از من چگونه با اين دو رفتار خواهيد كرد. الخ.

امام حسين (علیه السلام)، شاگرد مكتب قرآن، تجسم عينى اخلاق كريمانه  اى است كه در جاى جاى قرآن مى توان آنها را یافت، و ما در اين جا به عنوان نمونه به ذكر پاره اى از آن ها مى پردازيم.

1. گذشت

گذشت عالى ترين كرامت انسانى است، بويژه آنكه آدمى قدرت بر انتقام نيز داشته باشد. آموزه هاى قرآنى نه تنها به عفو در مقابل بدى تأكيد دارند،  «وَأَن تَعْفُواْ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى»؛(1) گذشت كردن شما به تقوى  نزديك تر است. بلكه در سطحى بالاتر توصيه مى كنند كه جواب را با خوبى پاسخ دهيد: «وَ لَا تَسْتَوِى الْحَسَنَةُ وَ لَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَن»؛ (2) و نيكى با بدى يكسان نيست [بدى را] به آنچه بهتر است دفع كن.
“عصام بن المصطلق” گويد: وارد مدينه شدم، حسين بن على (علیه السلام) را مشاهده نموده و خوش نامى و مقام و منزلتش مرا به شگفت آورد به گونه  اى كه حسدى كه در سينه نسبت به پدرش داشتم مرا به شدت برانگيخت به او گفتم: تو پسر ابوتراب هستى؟ ايشان فرمود: آرى. شروع كردم به شتم و سب او و پدرش، حسين (علیه السلام) نگاهى رئوفانه به من كرد و فرمود: «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِين».
آنگاه فرمود: آرام باش و براى من و خودت از خداوند طلب مغفرت كن اگر از

1. امر به معروف و نهى از منكر

امر به معروف و نهى از منكر محور تحقق يافتن حكميت ارزشها و محو پليدي ها است. بناى رفيع جامعه  اسلامى بر ستون مستحكم امر به معروف و نهى از منكر گذاشته شده و امت مسلمان بهترين امتى هستند كه براى امر به معروف و نهى از منكر برانگيخته شدند.
امام حسين (علیه السلام) مصداق اين آيه بود: «وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَ أُوْلَئكَ هُمُ الْمُفْلِحُون»؛ (1) بايد از ميان شما گروهى به نيكى دعوت كنند و به كار شايسته وادارند و از زشتى بازدارند و آنان همان رستگارانند”.
آن بزرگوار هدف قيام خود را اصلاح طلبى و امر به معروف و نهى از منكر معرفى كرد از اولين مراحل امر به معروف كه همان اندرز و نصيحت است آغاز كرد و بارها و بارها يزيديان را پند داد (2) و تا آخرين مرحله كه گذشتن از جان خويش است در راه احياى اين عنصر مهم كوشا بود. آن حضرت در اين باره چنين مى فرمايد: “اِنَّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الأِصلاح فى أَمّةِ جَدّى محمد (صلی الله علیه وآله) اُريدُ أَن آمُرَ بِالمَعروف وَانهى عنِ المُنكر...؛ من براى اصلاح در امت جدّم محمد (صلی الله علیه وآله) قيام كردم و امر به معروف و نهى از منكر را طالبم...”.(3)

2. ايثار

ايثار يكى از جلوه هاى عرفانى قيام امام حسين (علیه السلام) و بلكه از زيباترين آنهاست، جلوه اى كه قرآن كريم بسيار بر آن تأكيد كرده و در نمودهاى مختلف ظاهر گشته است، شهادت در راه خدا و انفاق مال كه آيات بسيارى درباره آن ها نازل شده از اين جمله است؛ اوج ايثار و از خودگذشتگى را در ليلةالمبيت كه على (علیه السلام) به جاى پيامبر

اساسی ترین مساله در هر مکتبی، حفظ و نگهداری آن از انحرافات و تضمین بقای آن است که این افتخار در مکتب اسلام و تشیع به نام اباعبدالله الحسین علیه السلام ثبت شده است . بدین جهت بارها پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله وسلم فرمود:

«حسین منی و انا من حسین » ⁽¹⁾ ; حسین از من است و من از حسینم . یعنی نه تنها حسین فرزند من می باشد، بلکه بقای دین و آیین من نیز از اوست و اسلام به واسطه فداکاری و جانبازی او و یارانش باقی می ماند .

در این گفتار کوتاه، بر آن شدیم تا گوشه ای از شخصیت والای امام حسین علیه السلام را از نگاه در یکتای خلقت، پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله وسلم به تماشا بنشینیم .

واسطه فیض انبیا

اکثر انبیای الهی، به ویژه پیامبران اولوالعزم، هرگاه به مشکلی بزرگ برخورد نمودند، برای حل آن، خداوند متعال را به انوار طیبه پنج تن آل عباعلیهم السلام سوگند می دادند . ⁽²⁾ برخی از آنها وقتی به نام امام حسین علیه السلام می رسیدند، غمگین می شدند و اشک می ریختند . وقتی از علت آن سؤال کردند، خبر شهادت مظلومانه اباعبدالله الحسین علیه السلام را شنیدند و به عزاداری پرداختند .

ابن عباس می گوید: از پیامبرگرامی اسلام سؤال کردم: آن کلماتی که حضرت آدم علیه السلام از پروردگارش دریافت نمود و به واسطه آن توبه اش پذیرفته شد، چه بود؟

پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم فرمود: حضرت آدم از خدا خواست به حق

خداوند متعال برای سهولت پیمودن راه هدایت و رسیدن به قله های سعادت، علاوه بر دستورات و کتابهای آسمانی، الگوهای عملی را نیز معرفی فرموده است تا مردم با اقتدا به رفتار آنها راه حقیقت و راستی را به درستی و آسانی بپیمایند . تمام انبیا از این افراد می باشند و در راس همه، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله قرار دارد .
قرآن کریم در مورد اقتدا به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «ولکم فی رسول الله اسوة حسنة » ; (1) «برای شما در [رفتار] رسول خدا الگوی نیکویی است .»
بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اسوه های امت، امامان معصوم علیهم السلام و اهل بیت آن حضرت می باشند، و یکی از این اسوه ها، سرور شهیدان، حسین بن علی علیه السلام است .

خود آن بزرگوار در نامه ای به سلیمان بن صرد خزاعی و مسیب و ... نوشت: «فلکم فی اسوة; (2) برای شما در رفتار من الگو است .»
از این جهت لازم است شیعیان با اوصاف و ویژگیهای آن بزرگوار آشنا شوند، و خود را با او همرنگ نمایند . آنچه در پیش رو دارید، اشاره ای به برخی ویژگیها و اوصاف سیدالشهداء، حسین بن علی علیه السلام است . مبلغان محترم می توانند در ماه محرم هر یک از این ویژگیها را در یک سخنرانی مطرح کرده و آن را با توجه به شرایط منطقه تبلیغی خود و اضافه کردن چاشنیهای سخنرانی ارائه کنند .

1 . اخلاص و خدامحوری

در پیشگاه الهی تنها اعمالی ارزش دارد که با اخلاص و رضایت خداوند همراه باشد، به همین جهت تمام اعمال در قرآن کریم به نوعی مقید به اخلاص و قصد قربت شده اند . درباره جهاد می فرماید: «والذین جاهدوا فی سبیل الله » ; (3) «کسانی که در راه خداوند جهاد کردند» و درباره

پیامبر اکرم(ص) فرمود: «من دو چیز گرانمایه در میان شما به یادگار می نهم: کتاب خدا و خاندانم. این دو هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند تا آنکه در قیامت کنار حوض کوثر بر من وارد آیند.» (1)
این حدیث به حدیث ثقلین معروف شد و تمام فرقه های مسلمین آن را در کتب معتبر خویش نقل کردند; اما به فرموده خمینی کبیر «خودخواهان و طاغوتیان قرآن کریم را وسیله ای ساختند برای تداوم بخشیدن به حکومتهای غاصب و ضد قرآنی خویش و مفسران حقیقی قرآن و آشنایان به حقایق آن را، که سراسر قرآن را از پیامبر اکرم(ص) دریافت کرده بودند، با بهانه های گونه گون عقب زدند و با توطئه کثیف خود، در حقیقت قرآن را از صحنه خارج کردند.» (2)

ممکن است بپرسید: آیا فهم قرآن تنها در توان معصومان (علیهم السلام) است و دیگر مردم حق ندارند، بدون مراجعه به روایات اهل بیت، از قرآن بهره گیرند؟
در پاسخ باید گفت: ما مانند اخباری ها نیستیم که فهم قرآن را یکسره مخصوص اهل بیت (علیهم السلام) بدانیم; بخشی از آیات محکمات و بینات نامیده می شود و هر کس، به شرطی که با زبان عربی و شان نزولها و یک سلسله مباحث لازم دیگر به طور صحیح آشنایی کافی داشته باشد می تواند از آن بهره گیرد; اما می دانیم که آیات قرآن دو دسته اند: محکمات و متشابهات. (3) برای فهم آیات متشابه جز تمسک به راسخان در علم اهل بیت (علیهم السلام) راهی نیست.

طبق تصریح شیعه و سنی، قرآن کریم در موارد متعددی به مقام و موقعیت اهل بیت (علیهم السلام) و عصمت و طهارت و ولایت آنها اشاره کرده است. در این فرصت، آن دسته از روایات سالار شهیدان حضرت ابی عبدالله الحسین(ع) در باره برخی از آیات قرآن کریم، که در خصوص اهل

نقش امر به معروف و نهی از منکر در نهضت حسینی چنان پر رنگ است که امام حسین(علیه السلام) از آغاز تا پایان نهضت، بارها به آن تصریح کرد. امام در وصیتش به محمد بن حنفیه در مدینه و در آغاز نهضت، هنگام خواندن خطبه در جمع یاران حرّ ریاحی در مسیر کربلا و در خطبه اش در جمع اصحابش در کربلا، همواره به این حقیقت تصریح کرد که هدفش برپایی معروف ها و نابودی منکر ها است. چنین تأکیدی این پرسش اساسی را مطرح می سازد که: مگر عمق و گستره جا به جایی ارزش های اسلامی طی پنجاه سال (پس از رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) تا عصر امام) تا چه حد بود که امام حسین(علیه السلام) و یارانش در این راه به شهادت می رسیدند؟

یافتن پاسخ دقیق این پرسش، نیازمند این است که ابتدا با عناصر محوری انقلاب پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) آشنا شویم، آن گاه عوامل آسیب رسان به این عناصر را بیابیم، در مرحله سوم جلوه های خارجی آسیب های وارد شده را بشماریم، سپس توضیح دهیم که چرا امام و نه شخص دیگری باید چنین فداکاری از خود نشان می داد و سرانجام، آثار امر به معروف و نهی از منکر امام(ره) را برشماریم؛ آثاری که توان رفع آن آسیب ها را داشته باشند.

1. عناصر محوری انقلاب پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)

طلوع خورشید رسالت از مکه سرآغاز انقلابی همه جانبه در زندگی بشر در ابعاد اعتقادی، اخلاقی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی بود که در دو مرحله «ملت سازی» در مکه و «دولت سازی» در مدینه انجام شد.

اصلاحات اعتقادی

طی این اصلاحات با گرویدن تعداد اندکی از مردم به اسلام، هسته اولیه جامعه اسلامی شکل گرفت و مسلمانان با قطع ارتباط تدریجی از جامعه